W tym miesiącu mija 150 rocznica urodzin śląskiego architekta rodem z Opola, Theodora Ehla (1876 – 1946), jednocześnie w tym roku przypadła 80 rocznica jego śmierci.
Obok wielu projektów budynków mieszkalnych i przemysłowych realizowanych głównie na Śląsku, gros jego prac to projekty sakralne. Theodor Ehl był m in. autorem projektów dwóch kościołów w obecnym Dekanacie Siołkowickim – kościoła pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Dobrzeniu Wielkim i kościoła św. Antoniego w Luboszycach, jest również autorem projektu rozbudowy kościoła św. Michała Archanioła w Starych Siołkowicach w 1933 r. Tutaj w archiwach parafialnych zachował się raport wyjaśniający do projektu rozbudowy wysłany przez architekta do proboszcza siołkowickiej parafii ks. Teofila Plotnika. Do raportu dołączono artykuł z ówczesnego czasopisma o zakonie św. Franciszka z Asyżu, w którym przedstawiono dwie fotografie kościoła św. Franciszka w klasztorze w Asyżu (zdj. 1 i 2). Być może zamierzeniem architekta, a także proboszcza Plotnika, było choć w małym stopniu upodobnienie rozbudowanego, klasycystycznego kościoła w Siołkowicach, do tego w Asyżu.
Z uwagi na historyczną już wartość raportu, a także wielokrotne zapytania parafian z Siołkowic – na czym właściwie polegała rozbudowa kościoła w 1933 r. prezentujemy go w całości.
Tłumaczenie z j. niemieckiego.
Raport wyjaśniający do projektu rozbudowy kościoła katolickiego w Starych Siołkowicach, powiat opolski – autor Theodor Ehl, architekt.
1. Program budowy.
Kościół w Starych Siołkowicach, zbudowany około 1830 roku, nie jest już wystarczająco duży dla wiernych, których liczba wzrosła do około 5000. Wraz z emporą (chórem), kościół ma pojemność około 817 osób, w tym 497 miejsc siedzących i 320 stojących. W związku z dużą liczbą wiernych, wymagana pojemność wynosi 1365 osób. Zgodnie z załączonymi obliczeniami pojemności, rozbudowany kościół będzie mógł pomieścić około 1400 osób (w poprawionym raporcie ilość jaką będzie mógł pomieścić rozbudowany kościół wynosiła już 2047 osób).
2. Warunki lokalowe.
Grunt pod planowaną rozbudowę składa się z piasku i żwiru, dlatego nie przewiduje się trudności z fundamentami.
3. Projekt budowlany.
Biorąc pod uwagę ściśle określoną neoklasycystyczną architekturę budynku, pochodzącą z czasów Schinkla, jedynymi możliwością rozbudowy jest przedłużenie nawy głównej i boczne dobudówki do wieży. Dodanie naw bocznych lub wstawienie transeptu nie wchodzi w grę w przypadku tej zamkniętej konstrukcji. W obecnym kościele prezbiterium nie jest oddzielone od nawy; główny dach płynnie przechodzi przez nie. Gdyby planowana rozbudowa została podjęta we wcześniejszym projekcie wstępnym bez zmiany lub poprawy tego aspektu, byłaby niemożliwa. Dlatego, podobnie jak w wielu kościołach z tego samego okresu stylistycznego, prezbiterium zostało cofnięte (Jełowa, Zakrzów itp.). Aby dodatkowo skrócić nawę główną, zarówno pod względem jej efektu przestrzennego, jak i fasady, łuk triumfalny został przesunięty o około 3,5 metra w głąb nawy i osadzony na dwóch masywnych kolumnach doryckich, odpowiadających kolumnom pod emporą (chórem). Spowoduje to, że budowla będzie tylko o 3,00 m dłuższa od poprzedniej, co poprawi proporcje. Zakrystie będą niskie i nakryte płaskimi dachami, w całości nawiązując do stylu epoki Schinkla. Są szersze od obecnych i posiadają wejścia bez przeciągów. Planowane podwyższenie wieży jest konieczne ze względu na wydłużenie nawy, aby zachować jej wyeksponowanie. Podwyższenie wieży wydaje się również celowe, ponieważ obecna wieża nie wznosi się ponad otaczające stare drzewa i dlatego nie jest widoczna z niektórych kierunków. Podwyższenie o około 6,00 m sprawi, że górna, ażurowa kondygnacja będzie wystawać ponad drzewa, dzięki czemu kościół będzie widoczny z dużej odległości na szerokiej równinie. Oprócz wieży znajdują się dwie boczne kaplice. Planowane są rozbudowy, z których jedna pomieści schody na galerię, obecnie bardzo niefortunnie zlokalizowane w wieży, a druga będzie służyć jako baptysterium.
4. Konstrukcja.
Architektura: Istniejąca, stonowana architektura, ożywiona powierzchniami z ciosanego kamienia, została naturalnie zrealizowana w ten sam sposób w rozbudowie. Nowe motywy zostały całkowicie pominięte; wszystkie gzymsy, okna i szczyty idealnie komponują się z istniejącą konstrukcją pod względem formy i designu. Dach, który wymaga całkowitej wymiany, również zostanie zrekonstruowany w tym samym stylu, z tą różnicą, że zamiast przestarzałej konstrukcji kratownicowej, zostanie wybrana solidna konstrukcja kratownicowa, która jest znacznie bardziej ekonomiczna pod względem wykorzystania drewna.
Sufity: Sufit kościoła również musi zostać całkowicie odnowiony, ponieważ badanie przeprowadzone po odsłonięciu belek wykazało, że nie nadaje się on już do konserwacji i jest całkowicie zniszczony.
W związku z tym malowidło sufitowe, o którym będzie mowa później, nie zostanie zachowane. Malowidła zostaną jednak udokumentowane wysokiej jakości fotografiami z opisami kolorów, aby malarz doświadczony w kopiowaniu mógł wykonać bezbłędne kopie. Ponadto, planowane jest wykonanie obecnie malowanego podziału kasetonowego w trzech wymiarach z drewna. Zakrystie i kotłownia będą miały gładkie, żelbetowe stropy.
Podłogi: Wszystkie pomieszczenia, z wyjątkiem zakrystii, będą pokryte płytkami. Istniejąca w kościele posadzka z płytek marmuru śląskiego jest całkowicie zniszczona, a znaczna jej część jest popękana, co uniemożliwia jej wymianę. W związku z tym kościół zostanie wyłożony płytami wapienia Solnhofen. Stare panele, o ile nadają się do użytku, mogą być wykorzystane w innych, istniejących projektach budowlanych. Zakrystie i podesty ławek będą miały podłogę z desek. Podłogi na poddaszu i wieży będą miały łączenie na pióro i wpust.
Progi i stopnie wejściowe: Wykonane są z granitu, ale są mocno zużyte. Tam, gdzie nie będą nadawały się do użytku, zostaną wymienione; niezużyte zostaną uzupełnione.
Schody: Schody galerii (chóru) zostaną przebudowane na betonowe, a stare schody wieży zostaną naprawione.
Dachy: Nawa główna zostanie pokryta naturalną czerwoną dachówką bobrową jako dach koronny, z wykorzystaniem wciąż używanych dachówek. Płaskie dachy nad zakrystiami zostaną pokryte dwiema warstwami papy bezsmołowej.
Drzwi i okna: Istniejące drzwi i okna są zniszczone i zostaną wymienione w tym samym stylu. Nowe drzwi i okna w dobudówce będą pasować do istniejących.
Prace wewnętrzne: Niniejszy kosztorys obejmuje jedynie absolutnie niezbędne prace związane z rozbudową i remontem. Jednakże, o ile pozwolą na to fundusze, ławki zostaną wymienione, a dzwony zostaną uzupełnione o dodatkowy dzwon. Ołtarz główny będzie wymagał nowej dekoracji. Kościół posiada dekoracje malarskie, zgodne ze swoim stylem. Sufit jest kasetonowy i przedstawia sceny z historii zbawienia na większych centralnych panelach. Ściany są architektonicznie podzielone malowanymi pilastrami z ciągłym belkowaniem powyżej, które również są wypełnione scenami biblijnymi. Poszczególne malowidła wydają się być dziełem trzech różnych artystów. Prawdopodobnie różnią się one znacznie pod względem artystycznym. Podczas gdy niektóre z nich niewątpliwie posiadają wartość artystyczną i zgodnie ze szkołą nazareńską, muszą zostać zachowane w swojej płaskiej, gobelinowej kompozycji i kolorystyce, inne z pewnością mają znacznie mniejszą wartość. Według mieszkańców wsi wszystkie malowidła pochodzą z późniejszego okresu, z 1885 roku, a nie z czasów budowy kościoła. W każdym razie malowidła ścienne, o ile istnieją, zostaną z pewnością zachowane, a podczas budowy zostaną podjęte wszelkie niezbędne środki ostrożności w celu ich zabezpieczenia. Prawdopodobnie najskuteczniej będzie to osiągnąć poprzez pokrycie ich tekturą, co jest możliwe, ponieważ malowidła są wykonane farbami olejnymi. Malowidła na ścianach i suficie prezbiterium nie zostaną jednak zachowane. Jak już wspomniano, zadbamy o udokumentowanie tych malowideł wysokiej jakości fotografiami z adnotacjami dotyczącymi kolorów. Dzięki temu będzie można bez problemu wykonać te malowidła w całości w zgodzie z istniejącymi, a powierzchnie ścian i sufitu pomalować w jednolity sposób, zgodnie ze stylem architektonicznym budynku.
Organy, których fasada została w całości wykonana w stylu neoklasycystycznym, mogą zostać zachowane. Powinny one również wystarczyć do pomieszczenia kościoła po remoncie, a ewentualna rozbudowa jest bez problemu możliwa. Praktyczne byłoby jednak przesunięcie organów, które w obecnym położeniu – podyktowanym dostępem do galerii (chóru)– zostały przesunięte dalej do tyłu po zmianie wejścia na chór. Konsola może pozostać z przodu.
Ogrzewanie i wentylacja: W ramach rozbudowy planowana jest kotłownia oraz instalacja kanałów doprowadzających gorące powietrze i recyrkulujących. Rzeczywisty montaż systemu ogrzewania będzie uzależniony od dostępnych środków finansowych. Wentylację zapewnią klapy wentylacyjne w oknach i otworach w suficie.
Ochrona odgromowa: Planowana jest instalacja piorunochronów.
Koszty budowy: Koszty budowy stanu surowego, z wyłączeniem wyposażenia wewnętrznego, szacuje się w załączonym kosztorysie na około 60 000 RM. Oczekuje się, że koszty te zostaną nieco obniżone w wyniku przetargu.
Bytom O/S., 27 maja 1933 r.
Architekt Theodor Ehl w przedstawionym raporcie powziął zamiar realizacji fotograficznej dokumentacji wnętrza kościoła z 1830 roku, celem odtworzenia po rozbudowie malowideł ściennych i sufitowych (poza prezbiterium) z 1885 r. które wypełniały wnętrze kościoła. Nie jest nam znane aby jakiekolwiek zdjęcia przechowano w dokumentacji na plebanii w Starych Siołkowicach. Mimo tego, iż malowideł ściennych ostatecznie nie odnowiono, to nasuwa się pytanie, czy aby dokumentacja taka nie pozostała w dokumentach dot. rozbudowy siołkowickiego kościoła w biurze architektonicznym Ehla w Bytomiu i czy aby przetrwała zawieruchę II wojny światowej. Jeśli pozostały po wojnie jakieś dokumenty z pracowni Ehla w Bytomiu to mogły trafić do archiwów państwowych, a zdjęcia jeśli były nie opisane mogą zalegać archiwa jako nieznane.
Architekt Theodor Ehl, wysiedlony po wojnie do Halle, zmarł tam wkrótce potem w 1946 roku.
Dla czytelników strony, którzy nie śledzili wcześniejszych, archiwalnych artykułów o kościele w Siołkowicach, przypomnienie wyglądu naszego kościoła sprzed i po rozbudowie na archiwalnych zdjęciach.
